De nota-welzijn, een van de werven die de basis vormt voor het regeerakkoord van de volgende Vlaamse regering, heeft een apart hoofdstuk over echtscheidingen. Daarin ligt de focus op: “ouderlijke verantwoordelijkheid”. Het gaat onder meer over “het responsabiliseren van ouders over de gevolgen van kinderen”, “het sterker inzetten op de preventie van escalerend conflict bij scheidingen” en “meer mogelijkheden voor bemiddeling.” 

Dat er aandacht is voor het perspectief van kinderen tijdens een vechtscheiding vinden experts een goede zaak. Zij maken namelijk allen dezelfde conclusie: er spelen zich “drama’s” af bij kinderen van koppels die elkaar ooit graag zagen, en vervolgens gingen haten. Onderzoek wijst uit dat een scheiding op zich het welzijn noch de schoolresultaten van een kind op lange termijn negatief beïnvloedt: daar is de conflictueuze afwikkeling van de scheiding verantwoordelijk voor. Oftewel: het gaat er voor kinderen niet om of hun ouders scheiden, maar hoe ze scheiden. (Lees verder onder de foto)

Dat de nieuwe Vlaamse regering (foto: formateur Matthias Diependaele) scheidende ouders wil wijzen op hun “verantwoordelijkheid”, juichen niet alle experts toe. — © BELGA

Guantanamo Bay

Op de vraag hoe ze het best kan beschrijven hoe een vechtscheiding eraan toegaat, vertelt Annelies Laureyssens, voorzitter van de Antwerpse rechtbank van eerste aanleg met acht jaar ervaring als familierechter, het volgende verhaal. “Er is een papa die zijn kind gaat ophalen bij mama thuis, maar niet meer bij mama binnen wil komen, dus aan de voordeur blijft wachten. Maar vooraleer papa het kind wil meenemen, moet het kind zich in de gang omkleden, want, ja, de kleren van mama gaan niet mee met papa, want er zou maar iets van mama in de was bij papa geraken… Dan heb je dus de situatie van een papa die vanop de stoep met de voordeur open toekijkt hoe zijn kind zich tot op het ondergoed uitkleedt. En de week erna doet de mama op de stoep bij papa precies hetzelfde. Beide ouders vinden dat omkleden bij de wissel een prima oplossing, zonder te beseffen hoe vernederend dat voor zo’n kind is. Dat zijn Guantanamo Bay toestanden, hè!”

Ondanks de vergelijking met Amerikaanse martelpraktijken, gaat het volgens Laureyssens bij vechtscheidingen zelden om “slechte ouders”. “Het zijn mensen die zo hard vastzitten in hun eigen emoties van boosheid, frustratie of verdriet, dat ze gewoon niet beseffen wat de impact is van hun daden op hun kinderen.” Dat zegt ook Maaike Goyens, die met haar bureau Perspectieven als bemiddelaar optreedt bij conflictueuze scheidingen. “Vechtscheidingen draaien om ego’s. Het gaat om te gekwetste ego’s die het einde van de relatie moeilijk kunnen verteren. En dat vertroebelt hun beleving zo erg dat zij oprecht geloven dat zij in het conflict met hun ex net de belangen van het kind verdedigen, dat zij vechten voor hun kind. Dat zo’n conflict de belangen van het kind schaadt, zien zij niet in.” 

Maar de oplossing is niet ouders op hun “ouderlijke verantwoordelijkheid” wijzen, zegt Liesbet De Lepeleire. “Een belerende houding is niet iets wat zal werken”, aldus De Lepeleire, die als klinisch psychologe aan de Arteveldehogeschool onderzoek doet naar scheidingen. “De meeste scheidende ouders schamen zich en hebben het gevoel tekort te schieten. Hulp zoeken is voor velen van hen daardoor taboe. Die weg naar hulp en begeleiding maak je niet toegankelijker door als politici die ouders met de vinger te wijzen.” (Lees verder onder de foto)

Vechtscheiding zijn zelden het resultaat van “slechte ouders”, zegt rechter Annelies Laureyssens. — © Sarah Van den Elsken

Verplichte therapie

Begeleiding, niet juridisch maar therapeutisch, het is wat haar en haar ouders in hun vechtscheiding uiteindelijk gered hebben, zegt artieste Emma Bale, die als ervaringsdeskundige voor VRT Max de podcast Split maakte over echtscheidingen. “Ik heb het geluk gehad dat ik op mijn 20ste benaderd ben geweest door de organisatie Ster-ker, die mij en mijn ouders begeleid hebben. Zo zijn mijn ouders uit die dynamiek van de vechtscheiding geraakt, wat hen alleen misschien nooit gelukt was. Het is ook helemaal niet zo eenvoudig als het klinkt, om je over je kwetsuren en ego te zetten bij zo’n pijnlijke breuk. Daarvoor heb je hulp nodig van professionelen die vanop afstand en vanuit een neutrale houding begeleiden.”

Volgens Bale is begeleiding cruciaal om van een vechtscheiding naar een echtscheiding te gaan, en zou het daarom verplicht moeten zijn. Rechter Laureyssens beaamt het belang van therapie: “Dat zou de eerste stap in een scheiding moeten zijn, voor kinderen én ouders. Nu moet ik vaak meer als therapeut dan als rechter optreden.” 

Dat ze als bemiddelaar enkel exen ziet die wel nog goed met elkaar overeenkomen, spreekt Goyens tegen. “Zij die in een vieze vechtscheiding zitten, zetten zelf niet gemakkelijk de stap naar een bemiddelaar, maar ik zie heel veel scheidende ouders die erg conflictueus met elkaar omgaan”, zegt Goyens, die haar taak onder meer omschrijft als “diep gekwetste ex-partners bewust maken van de beleving van hun kinderen”. De helft van haar cliënteel zijn zelf kinderen van gescheiden ouders,” zegt ze, “en ze komen binnen met de boodschap dat zij het níét zoals hun ouders willen doen.” (Lees verder onder de foto)

Met haar podcast wilde Emma Bale, die zelf een vechtscheiding meemaakte, aan kinderen van gescheiden ouders tonen dat ze niet alleen zijn. — © VRT

Bemiddeling wordt lastiger eenmaal de stap naar advocaten gezet is, vindt Goyens. Ze weet waarover ze praat: voordat ze bemiddelaar was, werkte ze als advocaat voor gescheiden ouders. “Dan worden vaak harde eisen op papier gezet en is het moeilijk ouders nog constructief rond de tafel te krijgen.” 

Nochtans is het net dat wat advocate Nina Van Eeckhaut, bij wie heel wat scheidende ouders aankloppen, ambieert. “Ik zie het als mijn taak als advocaat om bemiddelend op te treden en scheidingen in der minne te regelen. Als mensen naar mij komen met de boodschap dat ze hun ex kapot willen maken, zeg ik: ‘Sorry, dat gaan we niet doen.’ Er zijn spijtig genoeg advocaten die van vechtscheidingen hun winstmodel gemaakt hebben, die hun pen in gif dopen en olie op het vuur gieten. Terwijl je perfect je cliënt kan verdedigen door de bemiddelende weg te kiezen. Meer nog: zo verdedig je je cliënt veel beter, omdat je rekening houdt met de impact op de kinderen, iets waar op de lange termijn álle partijen baat bij hebben.” (Lees verder onder de foto)

“Als mensen naar mij komen omdat ze hun ex kapot willen maken, zeg ik: sorry, dat gaan we niet doen”, aldus advocaat Nina Van Eeckhaut. — © ID/ Lieven Van Assche”

Advocaat voor kinderen

Van Eeckhaut spreekt opvallend verzoenende taal als het gaat over haar rol als advocaat in vechtscheidingen en spreekt met lovende woorden over het “overleg- en participatiemodel” waarmee de Gentse rechtbank pioniert in de behandeling van echtscheidingszaken. Het komt erop neer dat een rechter eerst en vooral de bemiddelende weg bewandelt, vooraleer er gepleit en geëist kan worden. Alsook: kinderen krijgen een eigen advocaat toegewezen die optreedt als vertrouwenspersoon. Rechter Laureyssens juicht het Gentse initiatief toe, maar zou liever – naast advocaten – ook psychologen en sociaal werkers die positie zien innemen.In Gent krijgen kinderen van gescheiden ouders een eigen “advocaat” toegewezen in de rechtbank

Ondanks Van Eeckhauts pleidooi voor verzoening, pleit de advocate óók voor een strengere aanpak van sommige ouders. “Op een bepaald moment ben je uitbemiddeld en moet je als rechter ouders responsabiliseren. Dat gebeurt te weinig. Onlangs nog had ik een cliënte die me de camerabeelden uit de inkomhal van haar appartementsgebouw toonde. Daarop was haar ex te zien die hun 11 maanden oude baby kwam afzetten. Terwijl hij de baby uit handen gaf aan zijn ex, ging hij niet mis te verstaan met zijn vinger over de hals. Dat staat allemaal op camera. En de rechter? Die greep niet in. Ik begrijp zoiets niet. Je bent heus niet partijdig wanneer je als familierechter een ouder wijst op hoe schadelijk diens gedrag is voor een kind. Wie moet het anders doen?” 

Hoeveel vechtscheidingen er in Vlaanderen zijn en of daar evolutie in zit, is niet geweten. Waar wel onderzoek naar gedaan werd, is de verhouding scheidende ouders die in Vlaanderen goed (20 procent), puur zakelijk (25 procent), niet (29 procent) of conflictueus (26 procent) met elkaar omgaan (zie grafiek hierboven). Sommige experts spreken niet alleen over een vechtscheiding als ouders met elkaar in ruzie vallen, maar ook wanneer er géén communicatie tussen de ouders is. Daar is onderzoeker De Lepeleire het niet mee eens. “Een van de mogelijke oplossingen bij conflictrijke scheidingen is net om voor parallel-solo ouderschap te gaan. Dat houdt in dat je het ouderschap zo veel mogelijk zelf vormgeeft en je niet bemoeit met de andere. Dat is altijd beter dan conflict.” Met die nuance, zegt De Lepeleire: over een aantal fundamentele zaken moet je áltijd afspraken maken. (Lees verder onder de foto)

Het gaat er voor kinderen niet om of hun ouders scheiden, maar hoé ze scheiden. — © Getty Images

Twee communies

Een schrijnend verhaal van rechter Laureyssens illustreert die nood aan minimale afspraken. Ze beschrijft de situatie van twee scheidende ouders die elk op dezelfde dag het communiefeest van hun kind willen organiseren. Het meisje maakt de zoektocht naar twee cateraars mee, moet twee keer op de foto voor haar communiekaartje en moet twee keer familieleden uitnodigen. Tot ze voor Laureyssens in de rechtbank zegt “dat ze geen feest meer wil”. “Een kind is loyaal aan beide ouders en wordt in zo’n geval volledig schizofreen opgevoed”, weet ook Van Eeckhaut. “Je probeert twee totaal gespleten visies te incorporeren en geraakt innerlijk verscheurd.”

Dat ervaarde Emma Bale zelf. “Je wilt je beide ouders pleasen, waardoor je je in bochten wringt waarvan je als kind niet echt beseft hoe ongezond ze zijn. Je moet kind zijn, maar voelt je misschien schuldig voor de breuk van je ouders, je merkt misschien enorme spanningen thuis. En je voelt je alleen. Alleen al om dat gevoel van eenzaamheid te bestrijden, wilde ik de podcast maken.” Dat de Vlaamse regering ouders op hun verantwoordelijkheid wil wijzen, vindt ze evident. “Alleen gaat een scheiding met zulke intense emoties gepaard dat daarmee omgaan en juist handelen allesbehalve evident is. Niet voor kinderen, maar ook niet voor ouders.”